Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ekipleri, Ankara Büyükşehir Belediyesi, Su ve Kanalizasyon İdaresi (ASKİ) Gerede Atıksu Arıtma Tesisi’ne ait atık su kolektör hattı üzerindeki taşmaların Ankara’ya içme suyu sağlayan Gerede Işıklı Regülatörü Havzası’na karıştığını tespit etti.
İçme suyu havzasındaki kirlilikle ilgili ASKİ’ye 2 milyon 98 bin TL ceza uygulandı ve suç duyurusunda bulunuldu.
3 NOKTADA TAŞMA TESPİT EDİLDİ
Bolu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü ekiplerinin denetimlerinde, ASKİ Gerede Atıksu Arıtma Tesisi’ne ait atık su kolektör hattı üzerinde Yazıkara Köyü, Üçpınar Köyü ve Ümit Köy mevkilerinde taşmalar tespit edildi. Taşmaya bağlı olarak arıtılmamış atık suların Ankara’ya içme suyu sağlayan Gerede Işıklı Regülatörü Havzası’na karıştığı belirlendi. İçme suyu havzasındaki kirlilikle ilgili ASKİ Genel Müdürlüğü’ne Çevre Kanunu kapsamında 2 milyon 98 bin TL idari ceza uygulandı. Sorumlular hakkında Cumhuriyet Başsavcılığı’na suç duyurusunda bulunuldu.
İçme Suyu Havzalarında Kolektör Hattı Taşmaları: Teknik Nedenler, Risk Değerlendirmesi ve Önleyici Yaklaşımlar
İçme suyu havzalarında meydana gelen atık su kolektör hattı taşmaları, halk sağlığı, ekosistem bütünlüğü ve su güvenliği açısından yüksek risk oluşturmaktadır. Son dönemde Gerede Atıksu Arıtma Tesisi kolektör hattında meydana gelen taşmalar sonucu arıtılmamış atık suyun içme suyu havzasına karıştığının tespiti, altyapı yönetiminde hidrolik kapasite, bakım, izleme sistemleri ve iklim değişikliği projeksiyonlarının birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir. Bu çalışmada kolektör hattı taşmalarının teknik nedenleri, mikrobiyolojik ve kimyasal risk boyutları ile önleyici mühendislik yaklaşımları literatür ışığında değerlendirilmiştir.
1. Giriş
Atıksu toplama sistemleri, kentsel altyapının en kritik bileşenlerinden biridir. Bu sistemlerde meydana gelen taşmalar (sewer overflow), özellikle içme suyu havzalarında gerçekleştiğinde ciddi çevresel ve halk sağlığı riskleri doğurur. 2872 sayılı Çevre Kanunu ve Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği kapsamında arıtılmamış atık suların alıcı ortama verilmesi yasaktır. Buna rağmen birçok kentte kolektör hatları tasarım ömrünü doldurmuş, hidrolik kapasite sınırına yaklaşmış veya iklim değişikliğine bağlı aşırı yağışlara karşı yetersiz kalmıştır.
Birleşik sistemlerde (combined sewer systems) taşma olayları literatürde Combined Sewer Overflow (CSO) olarak tanımlanmaktadır ve özellikle pik yağış dönemlerinde sistem kapasitesinin aşılmasıyla meydana gelmektedir (EPA, 2004).
2. Kolektör Hattı Taşmalarının Teknik Nedenleri
2.1 Hidrolik Kapasite Yetersizliği
Atıksu kolektörleri belirli tasarım debilerine (Q_design) göre projelendirilir. Ancak:
-
Nüfus artışı
-
Sanayi bağlantılarındaki artış
-
Plansız yapılaşma
-
İklim değişikliğine bağlı ekstrem yağışlar
gerçek debinin (Q_actual) tasarım değerini aşmasına neden olur. Bu durumda sistem basınçlı akış rejimine geçer ve bacalardan veya zayıf noktalardan taşma oluşur (Butler & Davies, 2011).
2.2 İnfiltrasyon ve Inflow (I/I Problemi)
Yaşlanan altyapılarda yeraltı suyu infiltrasyonu ve yağmur suyu bağlantılarından kaynaklanan inflow, kolektör hattındaki debiyi önemli ölçüde artırır. Metcalf & Eddy (2014)’ye göre I/I kaynaklı debi artışı bazı sistemlerde %30–50 seviyelerine ulaşabilmektedir.
2.3 Terfi Merkezi ve Enerji Kesintileri
Terfi istasyonlarında pompa arızaları veya enerji kesintileri geri basınca neden olur. Yedek pompa sisteminin veya jeneratör altyapısının bulunmaması taşma riskini artırır (WEF, 2017).
2.4 Bakım Eksiklikleri
Sediment birikimi, katı atık tıkanmaları ve kök penetrasyonu boru iç çapını daraltarak efektif hidrolik kesiti azaltır. Bu durum özellikle düşük eğimli hatlarda taşmaya yol açar (Crites & Tchobanoglous, 1998).
3. İçme Suyu Havzalarında Risk Analizi
3.1 Mikrobiyolojik Risk
Arıtılmamış atık sular yüksek patojen yükü içerir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre (WHO, 2017), yüzey sularında fekal kontaminasyon içme suyu kaynaklı salgınların başlıca nedenidir. E. coli, enterokok ve viral patojenler yüzey sularında günlerce canlı kalabilir.
3.2 Besin Maddesi Yükü ve Ötrofikasyon
Azot ve fosfor yükü artışı alg patlamalarına ve toksik siyanobakteri oluşumuna neden olabilir. Bu durum içme suyu arıtma tesislerinde aktif karbon ve ileri arıtma ihtiyacını artırır (OECD, 2012).
3.3 Kimyasal ve Emerging Contaminants
Farmasötikler, ağır metaller ve mikroplastikler su kolonunda ve sedimentte birikerek uzun vadeli ekosistem hasarına yol açabilir (UNEP, 2021).
4. Önleyici Mühendislik Yaklaşımları
4.1 Hidrolik Modelleme ve Senaryo Analizi
EPA SWMM veya InfoWorks ICM gibi yazılımlarla:
-
10–25 yıllık yağış senaryoları
-
İklim değişikliği projeksiyonları
-
Pik debi simülasyonları
analiz edilmelidir. Güncel hidrolik modelleme taşma riskini öngörmede kritik rol oynar (EPA, 2015).
4.2 I/I Azaltım Programı
-
CCTV ile hat içi inceleme
-
Kaçak bağlantıların iptali
-
Baca sızdırmazlığı
uygulamaları ile sistem yükü azaltılabilir.
4.3 Depolama ve Dengeleme Havuzları
CSO kontrol yapıları ve geçici depolama havuzları pik debiyi absorbe ederek taşmayı önler (EPA, 2004).
4.4 Akıllı İzleme Sistemleri
Gerçek zamanlı seviye sensörleri, debimetreler ve SCADA sistemleri ile erken uyarı mekanizması kurulmalıdır. Yapay zekâ destekli tahminleme sistemleri taşma riskini önceden belirleyebilir (WEF, 2017).
4.5 Havza Koruma Planlaması
İçme suyu havzalarında:
-
Çift bariyer prensibi
-
Atıksu hatlarının havza dışına alınması
-
Koruma zonları
uygulanmalıdır.
5. Sonuç
İçme suyu havzalarında kolektör hattı taşmaları önlenebilir altyapı riskleridir. Bu olaylar genellikle:
-
Güncellenmemiş hidrolik tasarım
-
Yetersiz bakım
-
İklim projeksiyonlarının dikkate alınmaması
-
Gerçek zamanlı izleme eksikliği
sonucu ortaya çıkar. Modern atıksu yönetimi, bütüncül altyapı planlaması ve veri temelli karar mekanizmaları ile mümkündür.
Kaynaklar
Butler, D., & Davies, J. (2011). Urban Drainage. CRC Press.
Crites, R., & Tchobanoglous, G. (1998). Small and Decentralized Wastewater Management Systems. McGraw-Hill.
EPA (2004). Report to Congress: Impacts and Control of CSOs and SSOs. U.S. Environmental Protection Agency.
EPA (2015). Storm Water Management Model (SWMM) Reference Manual.
Metcalf & Eddy (2014). Wastewater Engineering: Treatment and Resource Recovery. McGraw-Hill.
OECD (2012). Water Quality and Agriculture: Meeting the Policy Challenge.
UNEP (2021). From Pollution to Solution: A Global Assessment of Marine Litter and Plastic Pollution.
WEF (2017). Operation of Municipal Wastewater Treatment Plants.
WHO (2017). Guidelines for Drinking-water Quality. World Health Organization.
Yorum yapabilmek için üye olmanız gerekmektedir.